Không gian tinh thần

Nguyễn Trần BạtChủ tịch / Tổng giám đốc, InvestConsult Group - Cội nguồn cảm hứng (2009)
08:40' CH - Thứ ba, 05/08/2014

Khi nghiên cứu về sự phát triển của con người, tôi đã rút ra kết luận rằng sự phát triển của con người lệ thuộc vào hai yếu tố.

- Yếu tố thứ nhất mà từ xưa đến nay chúng ta vẫn bàn là hoàn cảnh khách quan, được thể hiện tập trung bằng thể chế và luật pháp. Những yếu tố đó vừa kiểm soát, vừa hạn chế, vừa xúc tiến con người phát triển thông qua cấu trúc các quyền con người. Quyền con người chính là vỏ vật chất, vỏ pháp chế của tự do. Ngày nay chúng ta không thể chỉ bàn đến tự do như là quyền tự nhiên cổ xưa nữa, tự do hiện đại phải được khẳng định là các quyền chính trị, các quyền xã hội, các quyền văn hóa, các quyền kinh tế. Quyền con người bao giờ cũng được thể hiện trên cơ sở những khía cạnh như vậy. Không có kinh tế tự do, không được buôn bán làm ăn một cách tự do thì không có quyền tự do kinh tế. Không có các quyền tự do báo chí, tự do ngôn luận, tự do cư trú thì con người không có các quyền tự do xã hội. Sống trong một môi trường mà ở đấy con người không bị trừng phạt về mặt luật pháp nhưng bị chất vấn và níu kéo bởi các yếu tố văn hoá lạc hậu thì con người không tự do về văn hóa. Do đó, nhân quyền là sự chi tiết hóa các quyền tự do của con người. Một không gian khách quan thuận lợi cho sự phát triển của con người là không gian mà các quyền con người được khẳng định một cách đầy đủ nhất.

- Yếu tố thứ hai là trạng thái tự do bên trong của mỗi con người. Nghiên cứu các quy luật của tự do diễn ra trong đời sống tinh thần của con người là một nửa nhiệm vụ của nghiên cứu khoa học về tự do. Khi tìm hiểu về một trong những cuộc cách mạng vĩ đại nhất của con người là phong trào "Khai sáng" ở thế kỷ XVI, XVII, tôi nghĩ rằng có lẽ từ "Khai sáng" không thật đúng lắm với bản chất của cuộc cách mạng này. "Khai sáng" là hoạt động khai mở về nhận thức của đối tượng này với đối tượng kia nhưng xét theo những gì mà cuộc cách mạng ấy đem lại cho nhân loại thì nên gọi đó làthời kỳ "Thức tỉnh" mới đúng, bởi vì nhờ có phong trào ấy mà mỗi con người bỗng nhận ra mình là một cá nhân. Tuy nhiên, rất đáng tiếc rằng cho đến bây giờ một bộ phận lớn của nhân loại vẫn chưa nhận ra mình là ai, có nhiều người được giáo dục rất cẩn thận cũng không nhận ra mình là ai và có nhiều dân tộc vẫn chưa thức tỉnh một thực tế, một chân lý, một sự thật vô cùng hệ trọng đối với tiến trình phát triển của nhân loại là: mỗi chúng ta là một cá nhân.

Tôi cho rằng, cần phải đặt ra vấn đề nghiên cứu quy luật hình thành các cá nhân, cấu trúc không gian tinh thần của một cá nhân và các điều kiện cần thiết cho việc hình thành các giá trị cá nhân, hình thành cấu trúc tinh thần lành mạnh của một cá nhân. Đó là những nhận thức rất cần thiết, bởi vì, mỗi con người muốn trở thành một cá thể phát triển nhất thiết phải ý thức được rằng mỗi người đều có không gian tinh thần của riêng họ và họ phải biết rõ không gian tinh thần ấy, đồng thời để thể hiện ra bên ngoài thì họ phải có những không gian vật chất tối thiểu nào để có những điều kiện bình đẳng đối thoại theo những tiêu chuẩn thông thường. Hơn nữa con người cũng cần hiểu rằng, khi những qui luật của tự do bên trong và bên ngoài đời sống tinh thần của con người bị phá vỡ thì nó sẽ gây ra những hỏng hóc phổ biến nào và mỗi người phải làm gì để giữ gìn sự lành mạnh của chính mình. Đó là những mục đích chính của nghiên cứu này.

I. KHÁI NIỆM KHÔNG GIAN TINH THẦN

1. Cái tôi là hạt nhân cơ bản của cấu trúc đời sống tinh thần

Phân tích cái Tôi là điểm xuất phát của toàn bộ việc nhận thức lại cuộc sống và con người. Bản chất của nghiên cứu cái Tôi là nghiên cứu giá trị cá nhân. Cái tôi là hạt nhân cơ bản trong cấu trúc đời sống tinh thần của con người. Nếu không tôn trọng cái Tôi, không tôn trọng cá nhân thì chúng ta đã phá vỡ ngôi nhà tinh thần chứa đựng những nội dung cao quý của cuộc sống. Cái Tôi là một không gian phức hợp, bao gồm tất cả từ cái Tôi vật chất, cái Tôi tinh thần, cái Tôi trách nhiệm, cái Tôi quyền lực đến cái Tôi quyền lợi, cái Tôi hưởng thụ... Nghiên cứu cấu trúc của cái Tôi chính là nghiên cứu cấu trúc nền tảng tâm lý, nền tảng tự nhiên của các quyền cá nhân hay nghiên cứu triết học của nhân quyền. Cái Tôi là một từ biểu hiện tập trung nhất, cô đọng nhất nội dung của khái niệm gọi là nhân quyền. Nhân quyền là quyền của con người mà không có con người thì không thể có quyền của con người. Nếu không hiểu được cấu trúc tinh thần, cấu trúc nội dung của cái Tôi thì chúng ta sẽ không hiểu con người và mọi nghiên cứu còn lại đều không có ý nghĩa. Nghiên cứu quy luật hình thành cái Tôi, nghiên cứu nội dung cấu trúc của cái Tôi, không gian của cái Tôi... là nghiên cứu điểm xuất phát tạo ra các chính sách hay lý thuyết chính trị để tạo ra một xã hội lành mạnh và phát triển.

Cái Tôi là một không gian tinh thần trong đó không gian đầu tiên là không gian quyền lợi, đây là không gian có liên quan đến các giá trị vật chất như nhà cửa, xe cộ... Điều đó có nghĩa là khi nói đến cái Tôi phải nói đến sở hữu của cái Tôi. Sở hữu vật chất là một trong những nội dung dễ nhận biết nhất liên quan đến quyền con người. Nếu không làm rõ khái niệm sở hữu liên quan đến một con người thì tức là chúng ta tước bỏ một phần quan trọng để con người có thể có kinh nghiệm ban đầu về các quyền của mình. Suy cho cùng, khi người ta lên án cái Tôi chủ yếu muốn nói đến khía cạnh vật chất của cái Tôi. Chính cái Tôi vật chất này nếu không được tôn trọng, không được thể hiện trong nội dung của cá quyền con người thì nó sẽ trở thành xuất phát điểm của các hiện tượng tiêu cực như tham nhũng. Nếu chúng ta không giải quyết thoả đáng tất cả các quy tắc để cấu tạo nên cái Tôi chính đáng thì cái chúng ta gặt hái sẽ là hiện tượng tham nhũng mà các nước chậm phát triển đang phải đương đầu.

Không gian thứ hai quan trọng hơn và thường dễ bị tha hoá hơn là cái Tôi tinh thần. Nó bao gồm không gian quyền lực, không gian trách nhiệm, không gian nghĩa vụ, những trạng thái tâm lý, những năng lực, những giá trị tinh thần... để phân biệt cái Tôi này với cái Tôi khác. Ranh giới của con người này với con người kia chính là ranh giới của sự khác nhau về mặt nội dung của không gian này. Dấu hiệu cá nhân thể hiện ở cái khác ấy. Sự khác nhau của con người hay sự tồn tại của các cá nhân chính là một trong những tố chất mỹ học quan trọng nhất để cấu tạo nên nhân loại.

2. Cái Tôi và cái Chúng ta

Một trong những nội dung quan trọng của cái Tôi là cái Chúng ta. Chúng ta là một trạng thái phát triển của cái Tôi, một trạng thái cá biệt của cái Tôi. Chúng ta và Tôi không phải là hai không gian độc lập khác nhau. Cái Tôi là trên hết, là nguồn gốc của mọi thứ còn lại, trong đó có cái Chúng ta. Nhiều người vẫn luôn cho rằng cái Chúng ta bao trùm lên cái Tôi nhưng không phải thế, cái Tôi chứa tất cả mọi thứ. Khi nào cái Chúng ta ở bên ngoài cái Tôi, bao lên cái Tôi thì đó là trái tự nhiên.

Nếu đặt cái Chúng ta lên trên cái Tôi sẽ làm phá vỡ định nghĩa quan trọng nhất về con người. Tự do sinh ra con người, con người là chủ thể của sự đàm phán và tạo ra các khế ước. Cái Chúng ta tồn tại được là nhờ những thoả thuận mà không có những cái Tôi thì không thể có thoả thuận. Tóm lại, cái Tôi có trước, cái Tôi chứa đựng mọi thứ, cái Tôi là điểm bắt đầu của mọi quá trình xã hội. Nếu cái Tôi là cái bánh thì cái Chúng ta là yếu tố tạo ra nhân của cái bánh. Cái Chúng ta là một trong những nội dung quan trọng nhất, thể hiện tầm vóc của cái Tôi, nhưng nó không thể thay thế cái Tôi được. Nếu không có cái Chúng ta trong cái Tôi thì anh là một người xấu, nhưng nếu không có cái Tôi thì anh không thành con người.

Nghiên cứu về nội dung Chúng ta sẽ giúp làm rõ không gian nghĩa vụ và trách nhiệm trong cái Tôi. Cái Tôi biến thành cái Chúng ta thông qua không gian trách nhiệm, không gian nghĩa vụ. Không gian nghĩa vụ và trách nhiệm tạo ra phần Chúng ta trong cái Tôi, tức tạo ra tâm lý đại diện. Do đó, cái Chúng ta chính là cơ sở của lý thuyết đại diện. Nếu một người tự nhận là đại diện mà không ý thức được nghĩa vụ và trách nhiệm của mình thì người đó đại diện cho ai và hy sinh cái gì? Kẻ muốn làm đại diện thì phải biết ta đại diện cho ai, ta phải mất cái gì để thực hiện quyền đại diện, ta phải có những năng lực nào để hoàn tất nghĩa vụ đại diện. Tuy nhiên, nếu dừng ở mức độ hoàn tất nghĩa vụ thì mới chỉ đủ cho sự tồn tại của xã hội chứ chưa đủ cho sự phát triển. Có những nghĩa vụ bắt buộc và có cả những nghĩa vụ không phải là bắt buộc mà là sứ mệnh. Ví dụ, không phải ai cũng buộc phải có trách nhiệm hy sinh thân mình vì Tổ quốc nhưng có những người làm như thế. Như vậy, con người vẫn luôn có những hành vi vượt ra ngoài nghĩa vụ và trách nhiệm. Cần phải nghiên cứu cả hiện tượng này vì đó là cấu trúc Siêu Chúng ta. Cái Siêu Chúng ta là trạng thái phát triển cao của cái Tôi. Không gian Siêu Chúng ta là nơi con người tiến hành những hành động bên ngoài nghĩa vụ và trách nhiệm. Đó là những hành vi có ý nghĩa phục vụ sự phát triển của nhân loại. Nếu chúng ta không lý giải được các hiện tượng như vậy thì không tìm ra được lối thoát để phát triển nhân loại. Nhân loại tồn tại bằng ý thức trách nhiệm và tinh thần nghĩa vụ nhưng nhân loại phát triển bằng tinh thần siêu nghĩa vụ, siêu trách nhiệm, tinh thần sứ mệnh. Ý thức nghĩa vụ và tinh thần trách nhiệm là những phẩm chất cần và đủ để từng cái tôi tham gia vào tiến trình phát triển, và thứ lãnh đạo chương trình phát triển ấy chính là cái Siêu Chúng ta.

Có những cái Tôi có thể biến thành cái Siêu chúng ta, nhưng cũng có những cá thể chỉ có thể phát triển thành cái Chúng ta, thậm chí có những cá thể không phát triển thành cái Chúng ta được. Cái Chúng ta tạo ra trạng thái thông thường, đó là sự tụ họp hay sự phản ánh quan hệ của những cá thể thông thường. Còn cái Siêu Chúng ta là sự tụ họp hay phản ánh của những mối quan hệ không thông thường. Cá thể không thông thường ấy cũng là kết quả của cả hai quy luật: quy luật tự nhiên và quy luật tự do. Anh có những điều kiện tự do đến mức anh trở thành người thủ lĩnh, nhưng anh có những ràng buộc tự nhiên để có điều kiện thực hiện các ý nghĩ siêu Chúng ta. Những ai ý thức được về cái Chúng ta thì trở thành người đại diện còn ý thức được về sứ mệnh, về cái Siêu Chúng ta thì trở thành nhà lãnh đạo, trở thành yếu tố lãnh đạo.

Những xã hội không phát triển là xã hội mà ai cũng muốn làm to nhưng không đủ năng lực và trí tuệ để làm bất kỳ cái gì vừa vừa, tức là họ không có cái Chúng ta, họ không nghĩ đến nghĩa vụ và sứ mệnh của người đại diện. Đó là sự chiếm đoạt của những con thú lớn chứ không phải là sự thực thi nhiệm vụ của người ý thức được về nghĩa vụ và sứ mệnh. Tôi không phê phán cái Tôi mà chỉ phê phán cái Tôi không có nhân. Chúng ta vẫn thường nghe thấy những khẩu hiệu như "Mỗi người vì mọi người, mọi người vì mỗi người". Nghe thì rất có lý nhưng nếu ngẫm kỹ thì rất vô trách nhiệm. Đúng ra là mỗi cá nhân hãy lo cho mình trước rồi sẽ thấy cái chúng ta ở trong mình. Một con người mà không biết yêu mình thì sẽ không yêu người khác. Ví dụ, tôi yêu công ty của tôi, tôi yêu những thành viên đã tạo ra công ty đó. Để công ty của tôi làm ăn được tôi phải yêu cái xã hội đó. Nếu anh yêu anh một cách có trách nhiệm thì anh sẽ có Chúng ta trong anh. Nếu anh không yêu anh thật thì anh sẽ hành động theo nhu cầu nhằm thoả mãn anh, tức thoả mãn cái chết tinh thần của anh.

3. Sự đa dạng của đời sống tinh thần

Mỗi một cái Tôi có những giá trị phổ biến và có cả những giá trị riêng của nó. Giá trị phổ biến của cái Tôi tạo ra nhân loại, giá trị riêng của cái Tôi tạo ra sự đa dạng của nhân loại. Nếu như nội dung phổ biến của cái tôi tạo ra sự giống nhau của con người, tạo ra cái chúng ta, tạo ra xã hội loài người thì cái khác nhau của cái Tôi tạo ra tính đa dạng. Loài người mà không đa dạng thì không còn là loài người nữa và con người có nhận ra mình là một cá nhân cũng không còn ý nghĩa nữa. Sự khác biệt của những cái Tôi hay tính đa dạng của xã hội loài người là một khách quan. Sự đa dạng tồn tại khách quan và là một thuộc tính của cuộc sống, nó là một trong những yếu tố cực kỳ quan trọng để cuộc sống được cân bằng. Sự đa dạng tinh thần phản ánh sự tôn trọng tính đa dạng tự nhiên của cuộc sống, nó làm tăng thêm sự đa dạng của những vật thể sống trong đời sống tự nhiên. Ở đâu cuộc sống tốt đẹp thì sự đa dạng về tinh thần được đảm bảo, không chỉ được đảm bảo trên thực tế mà còn được đảm bảo bằng thể chế. Sự bền vững của tính đa dạng chính là sự bền vững của sự phát triển.

Ở xã hội phương Đông, con người chưa kịp tự giác để trở thành một cá nhân thì nó đã bị bọc lại bởi cái bao của chủ nghĩa tập thể, thậm chí còn trước đó. Chủ nghĩa tập thể đã có từ trong truyền thuyết, đấy là nhược điểm trong nhận thức khởi đầu của đa số các dân tộc ở phương Đông, do đó chúng ta không phát triển được. Chúng ta bao gồm các cá thể yếu phải nương tựa vào nhau thành chủ nghĩa tập thể. Chúng ta không dám xẻ đàn ra. Trong truyền thuyết chúng ta duy nhất chỉ có sự xẻ đàn khi 50 người lên núi, 50 người xuống biển nhưng phải đi kèm với ông bố và bà mẹ. Truyền thuyết này thể hiện rất rõ rệt về cái gọi là chủ nghĩa tập thể và sự yếu kém của các cá thể. Chúng ta phải đi với nhau và phải đi với bố hoặc mẹ, nghĩa là chúng ta phải có nhau, tức không có cái Tôi mà chỉ có cái Chúng ta, có người lãnh đạo là bố và mẹ. Yếu tố Chúng ta ấy tố giác một điều rất quan trọng đó là chúng ta gồm những cá thể yếu mà những cá thể yếu thì không có hoặc ít có cái Tôi, và một cá thể yếu thì không xúc tiến sự phát triển được. Lịch sử dân tộc do đó luôn là lịch sử đấu tranh để giữ gìn đoàn kết, tức giữ gìn cái Chúng ta và đấu tranh để trung thành với sự lãnh đạo của ai đó. Làm như vậy chính là duy trì trạng thái chậm phát triển để bảo tồn các yếu tố phục vụ cho sự tồn tại hay đấu tranh để tồn tại chứ không phải đấu tranh để phát triển. Một xã hội văn minh là một xã hội có các cá thể trọn vẹn, tức là một cộng đồng có tính cá thể. Một cộng đồng mà không có tính cá thể hay chất lượng cá thể không trọn vẹn thì sẽ tan rã, bởi con người ai cũng sợ nhất sự giống nhau và trên thực tế con người tồn tại trên nguyên lý của sự khác nhau. Hãy thử tưởng tượng nếu con người không còn năng lực để nhận ra nhau như một cá thể nữa thì khủng khiếp như thế nào.

Tính đa dạng tinh thần của cuộc sống chính là năng lực hưởng ứng và hiểu biết của cuộc sống đối với các chương trình chủ quan của nhà cầm quyền. Rất nhiều chính phủ tưởng rằng sự đa dạng tinh thần ngăn cản sự phát triển chính trị, ngăn cản sự phát triển kinh tế, ngăn cản sự phát triển xã hội. Đó là sai lầm hoàn toàn. Sự đa dạng của cuộc sống làm cho cuộc sống có những năng lực đánh giá một cách khách quan và đúng đắn giá trị của các cố gắng chính trị của các chính phủ. Đương nhiên nó cũng có mặt ngược lại là người ta cũng đánh giá cả những mặt tiêu cực một cách cực kỳ nhạy cảm và chính vì sợ những đánh giá tiêu cực của các tiến trình chính trị cho nên người ta phải đã tiêu diệt tính đa dạng của cuộc sống, tức là về bản chất là tiêu diệt cuộc sống. Làm như vậy giống như bắt cuộc sống thở theo yêu cầu chính trị mà không được thở theo đòi hỏi tự nhiên của nó. Tính đa dạng vô cùng quan trọng, đó chính là biểu hiện năng lực sống của xã hội. Xã hội mà không được thở theo nhu cầu của nó thì xã hội sẽ héo hon, đơn điệu và xã hội thoái hoá.

4. Các tầng của đời sống tinh thần

Cái tôi là hạt nhân cơ bản trong cấu trúc không gian tinh thần của mỗi con người, vậy cái tôi ấy vận động như thế nào trong đời sống tinh thần? Để hiểu được điều đó có lẽ chúng ta cần phải có những mường tượng rõ hơn về các không gian hình thành trong đời sống tinh thần của nhân loại mà tôi gọi là các tầng của đời sống tinh thần.

Tầng phổ biến nhất trong đời sống hàng ngày chính là Tầng Thực dụng. Để tồn tại, con người phải sống ở tầng thực dụng, phải lặn lội trong tầng thực dụng, phải giành giật trong tầng thực dụng. Nhưng nếu cho rằng con người chỉ có tầng thực dụng thôi và xem đấu tranh giai cấp là quy luật chi phối chủ yếu sự phát triển của loài người thì lại là sai lầm và sai lầm này đã được chứng minh trên thực tế. Để tồn tại, con người phải giải quyết các mâu thuẫn của tầng thứ nhất, tức là tầng thực dụng, tầng sinh tồn. Nhưng con người không chỉ sống ở tầng thực dụng mà còn sống cả ở Tầng Tư tưởng nữa. Công cụ tư tưởng hình thành bên ngoài đời sống thực dụng để duy trì những thói quen tinh thần của con người tức là làm cho những nét căn bản của con người trong văn hóa và tư tưởng không bị biến mất. Nó là công cụ để tập hợp, để hướng dẫn trong những hoạt động phi thực tế của con người. Như vậy, đời sống tư tưởng là đời sống có sự hướng dẫn của hệ tư tưởng hoặc là văn hóa, nó nằm bên trên, tách bạch ra khỏi đời sống thực dụng của con người. Đời sống tư tưởng là đời sống hưởng thụ của con người đối với những kinh nghiệm đã được khái quát hoá từ đời sống thực dụng, do đó, giống như trạng thái thực dụng của con người, trạng thái tư tưởng cũng là một trạng thái có thực.

Nhưng đời sống tư tưởng cũng không phải là chặng cuối cùng của con người vì con người còn phải trở nên cao thượng. Tư tưởng chỉ làm cho con người trở nên tự giác chứ chưa làm con người trở nên cao thượng. Ngay cả ở trong tầng tư tưởng, con người vẫn có những cuộc tranh giành ảnh hưởng, vẫn tiếp tục có những mâu thuẫn không giải quyết nổi, con người vẫn không thống nhất được, do đó con người vẫn có bất hạnh. Và con người đã tìm cách khắc phục cái bất hạnh trong tầng tư tưởng của đời sống bằng Tầng lý tưởng. Cái khiến con người trở nên cao thượng chính là các giá trị lý tưởng. Tầng lý tưởng là nơi con người trở thành thần thánh hay là nơi con người gặp trạng thái thần thánh của chính mình. Cái đó có thật không? Chắc chắn là có thật. Nếu không có tầng thần thánh thì làm sao có thần thánh. Tầng thần thánh của đời sống tinh thần con người tạo ra các thần thánh, bởi vì thần thánh cũng vẫn là sản phẩm của con người. Đó là trạng thái siêu thoát, trạng thái lý tưởng của con người. Đấy là nơi con người thu xếp với nhau. Ở đó con người không đấu tranh với nhau, con người hưởng thụ tất cả cái tinh khôi của đời sống tinh thần, tất cả sự cao quý của đời sống tinh thần. Trong đời sống thật của con người tồn tại cả ba tầng như vậy và con người luôn tự cân bằng giữa ba tầng ấy. Con người vừa là con người tích cực tức là thực dụng, vừa chủ động tức là tư tưởng, vừa hướng thiện tức là lý tưởng. Ba trạng thái ấy chính là ba trạng thái phát triển của các phẩm chất của con người. Đấy là lối thoát tinh thần của con người. Đấy là công nghệ sống của con người và đấy chính là hình ảnh trọn vẹn của sự phân bố các quyền tự do lên đời sống tinh thần của con người.

Để duy trì được trạng thái cân bằng giữa các tầng của đời sống tinh thần, điều kiện quan trọng nhất, có vai trò quyết định nhất mà con người cần có là Tự do. Tự do có giá trị như là một thứ dung môi tạo ra sự dịch chuyển tự nhiên của con người giữa các tầng khác nhau của đời sống tinh thần. Tự do tạo ra sự luân chuyển một cách duyên dáng các trạng thái khác nhau của đời sống tinh thần phù hợp với đòi hỏi của đời sống cá nhân. Đó là một trong những vai trò cực kỳ quan trọng của tự do. Tự do là một chất dầu bôi trơn để tạo ra sự trôi nổi tự nhiên của cái Tôi ở những trạng thái khác nhau từ thực dụng đến thần thánh trong đời sống tinh thần của con người. Nó tạo cho con người trạng thái cực kỳ đáng yêu, làm cho con người không có những nỗi ngượng vu vơ, hoặc là vẫn giữ được sự e lệ cần thiết của đời sống tinh thần. Con người nhiều khi có những nỗi ngượng ngăn chặn, bóp chết rất nhiều cảm hứng, nhưng con người bằng sự thực dụng thái quá cũng làm mất đi sự e lệ để tạo ra vẻ đẹp cần thiết của đời sống tinh thần. Tự do tạo ra sự dịch chuyển, sự xuất hiện một cách duyên dáng, một cách dễ chịu, một cách kịp thời những trạng thái phù hợp với đòi hỏi của đời sống. Nếu trong con người khô cứng, thiếu dầu bôi trơn thì nó không ở trạng thái dễ dịch chuyển, do đó, con người rất khó vận hành để lôi ra từ trong ký ức của mình những trạng thái tinh thần phù hợp với đòi hỏi tức thời của cuộc sống, trong trạng thái ấy, con người rất dễ mất cân bằng.

II. TRẠNG THÁI THIẾU TỰ DO VÀ SỰ MẤT CÂN BẰNG CỦA ĐỜI SỐNG TINH THẦN

Ở một bộ phận lớn của thế giới là khu vực chậm phát triển, hiện tượng cái Tôi bị thoái hoá xảy ra rất phổ biến. Đây là một vấn đề cần được quan tâm nghiên cứu bởi nếu các cá nhân, tức là các viên gạch mà hỏng thì làm thế nào để thể xây dựng một xã hội lành mạnh, làm thế nào để thể thúc đẩy xã hội phát triển. Theo ý kiến của tôi, cái Tôi là hình ảnh của cuộc sống được phản ánh vào trong tinh thần của mỗi cá nhân. Bàn về sự tha hoá của cái Tôi là bàn về ảnh của cuộc sống được phản ánh vào trong con người. Cái ảnh ấy nếu bị hỏng tức là cá nhân ấy không chụp được một cách chính xác các cấu trúc của cuộc sống, anh ta có những dị tật mà vì nó anh ta đã nhận dạng cuộc sống một cách méo mó. Những dị tật ấy chỉ có thể là kết quả hoặc của sự mất cân bằng sinh học hoặc của sự mất cần bằng trong đời sống tinh thần. Ở đây, tôi chỉ phân tích những biểu hiện tha hoá của cái tôi như là biểu hiện của sự mất cân bằng trong đời sống tinh thần và mối quan hệ của nó với trạng thái thiếu tự do.

1. Mối quan hệ giữa trạng thái thiếu tự do và sự mất cân bằng của đời sống tinh thần

Tại sao đời sống tinh thần của con người lại trở nên mất cân bằng? Liệu có mối liên hệ nào giữa trạng thái thiếu tự do với sự mất cân bằng của đời sống tinh thần? Tôi cho rằng chính trạng thái thiếu tự do đã gây ra sự mất cân bằng trong đời sống tinh thần của con người. Tự do là nguồn gốc sự phát triển của con người. Nếu không có tự do thì không có tiền đề, không có không gian ban đầu, không có sự sạch sẽ tâm hồn để con người tiếp nhận tất cả các khả năng tìm kiếm lối thoát phát triển, tức là không có miền năng lực. Sự hạn chế của không gian tự do bên ngoài và bên trong đã làm cho cái tôi thoái hoá mà biểu hiện rõ rệt nhất là sự mất mát năng lực.

Có thể nói, trạng thái thiếu tự do là trạng thái phổ biến trên toàn thế giới. Nói một cách chính xác là đại bộ phận con người đang ở trong trạng thái thiếu tự do bởi vì họ không có tự do hoặc là nó bị kìm hãm không được quyền tiếp cận với tự do, họ được giáo dục để không hiểu hết các giới hạn mới của tự do. Điều quan trọng là họ không nhận ra rằng mình không phải là con người. Hàng ngày, người ta vẫn được hướng dẫn là phải đi theo con đường mà người này hay người kia chọn. Không mấy ai nhận thức được rằng họ có quyền chọn con đường mà họ thích chứ không phải con đường đã được chọn sẵn. Khi không có tự do về mặt tinh thần thì con người sẽ không sáng tạo được và không thể là chính mình và do đó cũng không thể tự chịu trách nhiệm về mình. Như vậy có nghĩa là sự mất cân bằng trong đời sống nhận thức do tác động từ bên ngoài là một nguyên nhân đẩy con người vào tình trạng mất năng lực.

Tình trạng thiếu tự do không chỉ tồn tại ở bên ngoài các các thể mà nó còn xảy ra ở bên trong mỗi cá thể, tức là trạng thái thiếu tự do còn tồn tại dưới một dạng khác, đó là con người không tự do đối với chính mình và con người không ý thức được sự tồn tại có thật của các tầng của đời sống tinh thần. Đây cũng là một nguyên nhân khiến con người mất năng lực. Chính sự thiếu tự do trong đời sống tinh thần khiến cho con người lạc vào một tầng cá biệt của đời sống tinh thần và ngộ nhận rằng đó là tầng duy nhất của cuộc sống. Sai lầm của con người thiếu tự do bên trong chính là người ta nghĩ rằng mỗi một tầng như vậy là cái duy nhất. Những người ở tầng trên khinh thường những hoạt động trong tầng dưới. Những kẻ ở tầng dưới khinh bỉ sự vu vơ của con người ở tầng trên. Con người chỉ không dám động chạm đến tầng thần thánh - tầng lý tưởng, vì đấy là sự trọn vẹn của con người mà con người không dám động đến. Nhưng sự khiếp sợ của con người đối với tầng lý tưởng cũng là một dấu hiệu tiêu cực, bởi vì con người không đến đấy, con người chỉ đứng ngoài đấy. Con người không đủ các phẩm hạnh tốt đẹp để có thể hưởng thụ cảm giác thần thánh mà mình tạo ra cho chính mình thì sẽ khiếp sợ, sẽ bị khuất phục, sẽ bị thôi miên bởi những chất lượng thần thánh của người khác. Và đấy cũng là một biểu hiện của sự mất cân đối trong đời sống tinh thần. Nhiều người cứ lạc mãi vào trong một tầng nào đó và không thoát ra được vì họ không có không gian tinh thần đủ tự do để lôi họ ra khỏi sự mê muội ấy. Con người phải đủ khả năng lên-xuống, vào-ra ở các miền khác nhau của đời sống tinh thần. Tức là con người phải được giáo dục để hiểu rằng đời sống tinh thần của con người bao gồm cả ba miền như vậy, con người phải có năng lực sáng tạo ở cả ba miền ấy, phải có đủ dũng cảm và tự tin để đi đến các miền khác nhau của đời sống, nếu không con người sẽ trở thành kẻ khiếp nhược và mất năng lực.

2. Sự mất mát năng lực - Hệ quả của sự mất cân bằng của đời sống tinh thần

Mất năng lực phản ánh sự thật

Năng lực đầu tiên mà con người nhận biết được là năng lực nhận thức và phản ánh cuộc sống trung thực như cuộc sống vốn có, đó là một năng lực mang chất lượng triết học. Cái Tôi chỉ có thể được coi là lành mạnh khi cuộc sống và cả những biến dạng của cuộc sống được phản ánh một cách chính xác trong nó. Do đó, ranh giới giữa cái Tôi lành mạnh và cái Tôi không lành mạnh được xác lập theo năng lực nhận thức cuộc sống hay năng lực phản ánh sự thật. Con người là một lăng kính đa diện, lăng kính đó có thể phóng to và thu nhỏ các mặt khác nhau của đời sống. Xét nghiệm hình ảnh cuộc sống trong cái Tôi sẽ hiểu được các dị tật hay khuyết tật của con người. Sự tha hoá của cái Tôi chính là sự biến dạng, sự mất cân đối của hình ảnh cuộc sống trong tâm hồn mỗi con người thông qua nhận thức. Sự tha hoá của cái Tôi một phần là do những nguyên nhân chủ động, đó là khi con người dối trá. Dối trá là sự tha hoá chủ động, có dụng ý của cái Tôi và con người bắt đầu mất đi sự trung thực, cũng chính là mất đi năng lực phản ánh sự thật.

Tuy nhiên, một nguyên nhân nữa đáng nói hơn vì nó nguy hiểm hơn, đó là việc nhận thức sai do sự áp đặt. Khi con người nhận thức chủ quan do sự áp đặt thì sẽ có những quyết định chủ quan. Ở một số quốc gia chậm phát triển, con người chìm đắm trong một luồng tư tưởng 50-60 năm về mặt chính trị, lúc nào cũng quanh quẩn với một loại tư tưởng và vì thế đã tự tiêu diệt năng lực nhận thức một cách chủ động của mình. Nhiệm vụ của mỗi con người phải là nhận biết cuộc sống nói gì nhưng người ta lại đào tạo rất nhiều trí thức mà những vấn đề họ nghiên cứu không phải là cuộc sống nói gì mà vẫn là những người vĩ đại ở thế kỷ trước nói gì. Nghĩa là họ nhận thức cuộc sống không phải qua chính nó mà qua ảnh của nó mà ảnh đấy được chụp từ thế kỷ trước. Ngay cả khi những người vĩ đại ấy có năng lực phản ánh đúng sự thật cuộc sống ở thời của họ thì những điều họ nói chưa chắc đã đúng trong thời nay. Thời của họ chưa có Internet, chưa có điện thoại... nên họ khó mà có thể hình dung ra cuộc sống thời nay. Là những thiên tài, họ có thể dự báo nhưng không thể hình dung được và cũng chỉ có thể dự báo định tính chứ không thể dự báo định lượng. Họ không thể dự báo được rằng có 2 hay 20 triệu điện thoại đang được sử dụng ở Đức hay ở Nga và cuộc sống có 20 triệu điện thoại khác xa, thậm chí đã khác về chất, so với cuộc sống chỉ có 2 triệu điện thoại. Nếu tiếp tục nhận thức quá khứ thay cho nhận thức cuộc sống hiện tại có nghĩa là tiếp tục duy trì định kiến hay giáo điều đối với mỗi cá nhân và đó là cách chắc chắn nhất dẫn đến những cái Tôi hỏng. Đời sống tinh thần khi đó trở nên mất cân bằng, cái Tôi không còn giá trị nhận thức nữa, thậm chí, cái Tôi bắt đầu gây tội ác. Cái Tôi khi nhận thức sai sẽ gây hại cho chính nó, bởi vì, về cơ bản con người nhận thức và hành động cho những lợi ích của mình, cho nên, khi con người nhận thức sai, chụp ảnh cuộc sống sai thì con người tự dẫn mình đến những chỗ sai và tạo ra sự thất thiệt cho chính mình. Khi nhận thức sai, con người sẽ mắc phải sai lầm trong quá trình tương tác với xã hội. Những sai lầm đó, đến lượt mình, sẽ tất yếu dẫn đến những thất thiệt cả về vật chất lẫn tinh thần. Đối diện với sự thất thiệt này, con người sẽ rơi vào cảm giác hoảng loạn vì bị mất mát quyền lợi. Cảm giác hoảng loạn đó là điểm bắt đầu của chu trình biến dạng của cái Tôi. Kết luận này cũng đúng đối với cái Tôi dân tộc. Do đó, nghiên cứu cái Tôi là nghiên cứu vai trò của nhận thức đối với hành động của một cá nhân cũng như với việc hoạch định chính sách của một dân tộc .

Mất năng lực xấp xỉ tương lai

Con người không có khả năng tưởng tượng ra những yếu tố mới cho sự phát triển thì có thể là do năng lực sinh học nhưng năng lực sinh học không phải là vấn đề nghiên cứu của bài viết này. Mục tiêu của tôi là nghiên cứu những hạn chế phổ biến của xã hội đối với năng lực hình dung ra tương lai của con người. Sự mất mát năng lực xấp xỉ tương lai sẽ khiến cho con người không còn là con người lành mạnh nữa. Nói cách khác, quá trình thoái hoá của cái Tôi chính là quá trình thoái hoá của năng lực xấp xỉ tương lai của mỗi một cá nhân. Cho nên, khi nghiên cứu sự lành mạnh của một xã hội, chúng ta phải nghiên cứu sự lành mạnh của quá trình hình dung hay xấp xỉ tương lai của các cá nhân trong xã hội.

Nhận thức là sự phản ánh của chủ thể nhận thức về đối tượng nhận thức và trên một bình diện rộng lớn thì đấy chính là cuộc sống. Nhưng thông thường, trình độ nhận thức của con người không đo được ngay tất cả các khía cạnh của cuộc sống hay các giai đoạn, các trạng thái khác nhau của cuộc sống. Có những giai đoạn có những thành tố xuất hiện mà với kinh nghiệm tại thời điểm quan sát, con người chưa đủ năng lực để đánh giá đúng. Cho nên, trong nhận thức có một giai đoạn suy tưởng, tức là dùng trí tưởng tượng để hình dung về những đối tượng mới, những thành tố mới. Đấy chính là quá trình xấp xỉ tương lai của mỗi cá nhân. Con người luôn luôn cố gắng nhận thức một cách gần đúng tương lai của mình nhưng con người không đoán được hết tương lai mà luôn xấp xỉ tương lai và tương lai của con người phụ thuộc rất nhiều vào năng lực xấp xỉ ấy. Nhận thức có thể là một quá trình cao hơn, chuyên nghiệp hơn nhưng ở đây, chúng ta nói đến nhận thức phổ biến, tức là những nhận thức tối thiểu, về những điều kiện cần và đủ tối thiểu để mỗi người nhận thức tương lai hay hình dung ra tương lai của mình. Ở những xã hội như Trung Quốc hay Nga, con người không hình dung ra tương lai của mình cho nên có những trường hợp trở thành tỷ phú đột ngột rồi lại rơi vào tình trạng nghèo khổ một cách đột ngột; thậm chí, có những nhà khoa học từng được xã hội kính trọng còn bán mình cho những thế lực đen tối, đó chính là những người bị mất cân bằng trong tương lai mà họ không có năng lực hình dung. Hoặc ví dụ như ở xã hội chúng ta, hầu hết mọi người đều không có năng lực xấp xỉ tương lai của mình. Từ năm 1986, chúng ta bắt đầu mở cửa và có tiền, nhưng cũng từ đó chúng ta có thêm tất cả các khuyết tật của việc tiêu tiền. Điều đó cho thấy khi không có năng lực xấp xỉ tương lai, con người sẽ bị mất thăng bằng trong tương lai mà họ không dự báo được.

Tương lai được cấu trúc từ trong quá khứ thì đấy chính là tha hoá. Thông thường, con người có những lúc nhớ đến quá khứ và có những kỷ niệm về quá khứ nhưng không quay lại quá khứ và sống bằng quá khứ, đấy là con người lành mạnh. Nhưng cũng có rất nhiều người không tìm thấy tương lai nên họ quay lại tìm chính bản thể của họ trong quá khứ và đi giật lùi đến tương lai, đấy chính là những con người không lành mạnh. Con người nào cũng cần phải nhìn thấy mình trong tương lai, khi con người không còn nhìn thấy mình nữa là con người đã chết về mặt tinh thần. Khi con người không có tương lai thì quá khứ trở thành hình mẫu của tương lai. Con người không có khả năng tưởng tượng hay không có khả năng sáng tạo, con người quanh quẩn với những hình mẫu cũ thì tức là con người không có năng lực phát triển. Quá trình phát triển của một cá nhân chính là tế bào mẫu của quá trình phát triển của xã hội, cho nên khi số đông nhìn thấy mình trong quá khứ thì xã hội không phát triển. Con người cần phải có năng lực hoạc định tương lai; tương lai ấy có cả bóng dáng của quá khứ, hay nói cách khác, một tương lai có sự kế thừa quá khứ một cách rõ ràng và đó chính là trạng thái lành mạnh nhất của con người khi hoạch định và vươn tới tương lai.

Cần tìm cách phá bỏ các hạn chế một cách phổ biến của xã hội đối với năng lực tiếp cận tương lai của con người. Tương lai không chỉ là lời hứa, tương lai là trạng thái ngày mai của con người và hôm nào con người cũng cần phải có ngày mai của mình. Con người phải hình dung tương lai một cách liên tục và đó chính là con người lành mạnh. Nói cách khác, dấu hiệu quan trọng chứng minh sự không thoái hoá của Cái Tôi là năng lực duy trì liên tục khả năng hình dung ra tương lai. Tương lai là quá trình duy nhất được gọi là cuộc sống, con người không hình dung ra tương lai nữa thì đối với con người cuộc sống đã dừng lại. Cũng như khi chúng ta tìm thấy một con người lạc vào trong rừng 20 năm, có nghĩa là cuộc sống và sự phát triển dừng lại với người đó từ ngày anh ta bị lạc vào trong rừng. Sự khác nhau giữa người không lạc vào trong rừng và người lạc vào trong rừng là ở chỗ người không lạc tham gia một cách liên tục vào cuộc sống kể từ ngày người kia bị lạc và không lạc hậu với các nhịp điệu cuộc sống. Một dân tộc đóng cửa, không liên lạc với thế giới bên ngoài, chỉ quanh quẩn với những vấn đề của mình, chỉ giữ gìn bản sắc của mình thì dân tộc ấy sẽ bị bỏ quên, bị "lạc" trong cuộc sống. Đó là lý do chúng ta phải cải cách văn hoá để có một nền văn hoá mở tạo ra một dung môi tinh thần để ở đấy con người không lạc hậu và có năng lực xấp xỉ, tưởng tượng ra tương lai của mình.

Mất năng lực hướng thiện

Một trong những năng lực cơ bản quan trọng của con người là hướng thiện. Cái thiện chính là tôn trọng các quy tắc nhân đạo. Hướng thiện thực chất là làm tăng chất lượng của lẽ phải tâm hồn con người, là tôn trọng các quy tắc để con người sống với nhau. Con người liên kết tất cả các lẽ phải thông qua tình cảm của mình. Tình cảm của con người vươn tới đâu, tạo ra mối liên kết tới đâu thì giá trị của con người hình thành đến đấy. Đấy chính là sự phát triển toàn thiện về cả nhân cách và trí tuệ.

Khi con người không có tự do thì con người không thể tự lập. Sự thiếu tự do đã làm cho con người mất mát những năng lực cơ bản và trở nên những sinh vật luôn phụ thuộc vào những nhận thức được áp đặt. Do đó mà họ cũng mất luôn cả lòng tự trọng. Khi con người không còn lòng tự trọng thì đương nhiên là họ cũng không có danh dự. Mặt khác, sự thiếu các điều kiện tự do bảo đảm cho sự phát triển và tồn tại của cái Tôi trong xã hội cũng khiến cho con người dần dần không còn cảm giác về danh dự của mình nữa. Danh dự là một cảm giác mang chất lượng sở hữu cá nhân. Khi nào danh dự trở thành sở hữu cá nhân thì đó chính là điểm phát triển cao nhất của ý thức hướng thiện. Trạng thái đóng góp của các danh dự cá nhân đôi lúc tạo ra danh dự tập thể, nhưng danh dự tập thể không phải là trạng thái thường xuyên mà ngay cả tập thể có danh dự thì nó cũng bị phân chia thành từng mẩu một và được chứa đựng trong từng cá nhân. Danh dự tập thể chính là cái Chúng ta mà cái Chúng ta là nội dung của cái Tôi. Khi cái Tôi không được bảo hộ hoặc bị tấn công hay hướng dẫn một cách bừa bãi thì nó sẽ bị phá hoại. Phá hoại cái Tôi chính là phá hoại những nhân tố cơ bản tạo ra xã hội. Tại sao xã hội trở nên lộn xộn? Đó là vì cái Tôi đã bị tiêu diệt. Ở một đất nước anh hùng nhưng không ai dám nói tôi là một cá nhân anh hùng trong tập thể anh hùng ấy thì có nghĩa là trong tâm hồn mỗi người không có niềm tự hào cụ thể, có nghĩa là con người không có danh dự cụ thể.

Con người không có cảm giác danh dự thì không phải là con người. Phải có danh dự thì mới biết thương yêu con người. Nếu tôi yêu một con người bằng danh dự của tôi thì tôi mới trở thành một con người được. Nhân cách của một con người phát triển cùng với tình yêu của người đó. Danh dự là một chỉ tiêu mang chất lượng tinh thần, không có sự cân bằng của đời sống tinh thần, không có sự nâng đỡ của tâm hồn thì con người không có danh dự và do đó không có lối thoát phát triển. Ở những quốc gia mà con người không có danh dự thì không thể có sự phát triển, bởi vì con người không có danh dự thì không thể đứng trước người khác được, nhất là người khác chủng tộc. Không đủ tự tin để đứng trước ai cả thì làm thế nào để trở thành con người và bằng cách nào để hình thành các năng lực được?

Không có cách gì để thiếu danh dự mà phát triển lành mạnh được. Người ta không thể làm cho xã hội trở nên tốt đẹp nếu thiếu danh dự. Nếu thiếu danh dự thì mọi sự phát triển đều biến thành sự phát triển của những yếu tố tiêu cực. Một dân tộc muốn trở thành dân tộc lành mạnh thì mỗi con người phải trở thành một con người hoàn chỉnh, cân bằng về mặt tinh thần. Mỗi một con người phải xác nhận giá trị của mình thì mới có giá trị đóng góp cho cuộc đời. Đấy chính là tự trọng. Tự trọng là nguồn gốc của cảm giác danh dự. Nếu không tự trọng thì không có cảm giác danh dự, mà không có danh dự thì con người không thể là con người lương thiện.

Không gian tinh thần
ChúngTa.com @ Facebook
Thống kê truy cập
Số lượt truy cập: .
Tổng số người truy cập: .
Số người đang trực tuyến: .
.
Sponsor links (Provided by VIEPortal.net - The web cloud services for enterprises)
Thiết kế web, Thiết kế website, Thiết kế website công ty, Dịch vụ thiết kế website, Dịch vụ thiết kế web tối ưu, Giải pháp portal cổng thông tin, Xây dựng website doanh nghiệp, Dịch vụ web bán hàng trực tuyến, Giải pháp thương mại điện tử, Phần mềm dịch vụ web, Phần mềm quản trị tác nghiệp nội bộ công ty,